icono menu icono cerrar menu Menua Itxi

Euskadiko izaki mitologikoak: Tarttalotik Mari eta laminenganaino

14 Junio 2023 10:00 1 min

Euskal mitologia ez dira kondaira hutsak, baizik eta gure arbasoek errealitatea interpretatzeko zuten moduaren adierazpena. Marik, Akerbeltzek eta Basaujaunek badute zerbait egiatik (eta historiatik). Agian, horregatik erakartzen gaituzte hainbeste laminek eta Euskadiko gainerako izaki mitologikoek.

Hain dira izaki originalak, ezen nazioarte mailan ere aztertzen baitira. Izan ere, mitologia mundu osoan dagoen zerbait izan arren, Gipuzkoa, Araba eta Bizkaiko mitologia gure kultura bezain berezia da. Jakin-mina duzu?

Zatoz Guukekin, eta denboran bidaiatuko dugu, Euskadiko izaki mitologiko garrantzitsuenak ezagutzera. Hemengoak ez baitira sorginak bakarrik!

Eguzkilore mitología vasca

Euskadiko izaki mitologikoak

Mariri eta Euskadiko gainerako izaki mitologikoei buruz hitz egiten hasi aurretik, gauza bat argitu behar dugu. Luis Garagalzak azaltzen duen moduan, euskal mitologia ‚Äúgautarra‚ÄĚ da, eta pertsonen barruko ezaugarrietan, naturan eta orainaren birsorkuntzan oinarritzen da.

Hemen ez dugu aurkituko Olinpoko jainko handirik, ez eta heroi super boteretsurik ere. Gure kondairak telurikoak dira (lurrarekin lotuak), eta ilargikoak (gautarrak). Gure arbasoak horregatik zeuden hain lotuta elementu horiekin.

Beraz, ikus dezagun zein diren Euskadiko izaki mitologiko garrantzitsuenak.

#1

Mari

Mari seres mitológicos Euskadi

Es el todo, la reina de la naturaleza y de la tierra.Mari guztia da; naturaren eta lurraren erregina. Se cree que Mari es una de las diosas m√°s antiguas de la cultura vasca y se la suele representar con cuerpo de mujer, ropajes verdes y a veces en forma de √°rbol.Mari euskal kulturako jainkosa zaharrenetakoa dela uste da, eta emakume gorputzez, kolore berdeko jantziekin eta, zenbaitetan, zuhaitz itxurarekin irudikatzen da. Tambi√©n rodeada de fuego, como un arcoiris en llamas o una mujer con parte de animal.Suz inguratua, sugarretan dagoen ortzadar gisa edo erdi emakume eta erdi animalia gisa ere irudikatu izan da. Su consorte es Sugaar y sus hijos Mikelatz y Atarrabi.Sugaar du ezkonlaguna, eta Mikelatz eta Atarrabi semeak. Est√° presente en casi todas las cimas de los montes vascos, teniendo su morada principal en el Anboto.Euskadiko ia mendi-gailur guztietan ibiltzen da, baina Anboto da bere bizileku nagusia. Mari controla el clima y el interior de la tierra, y tiene como misi√≥n castigar a los hombres mentirosos, orgullosos y ladrones.Marik klima eta lurraren barrenak kontrolatzen ditu, eta gizon gezurti, harro eta lapurrak zigortzea du xede. Es la √ļnica fuente de vida que se sostiene bebiendo de manantiales y pozos, del Sol, de la Luna y de la tierra h√ļmeda.Mari da bizitzaren iturri bakarra, eta iturburu eta putzuetatik, eguzkitik, ilargitik eta lur hezetik elikatzen da. En Euskadi vela todas las casas que tienen un Eguzkilore en su puerta, frente al mal de Gaueko.Atean eguzki-lorea duten etxe guztiak babesten ditu, Gauekok dakartzan gaitzetatik.

#2

Sugar

Sugaar seres mitológicos Euskadi

Es el consorte de Mari y padre de Mikelatz y Atarrabi.Mariren ezkonlaguna da, eta Mikelatz eta Atarrabiren aita. Sugar, Sugaar o Herensuge podr√≠a haberse incorporado al conjunto de seres mitol√≥gicos de Euskadi muchos siglos despu√©s que Mari, cuando los vikingos se asentaron en Hondarribia.Uste da Sugar, Sugaar edo Herensuge Mari baino hainbat mende aurrerago bihurtu zela Euskadiko izaki mitologiko, hain zuzen, bikingoak Hondarribian kokatu zirenean. Tiene paralelismos con J√ļpiter y con el Thor n√≥rdico, y se le suele asociar a la tierra, el inframundo.Baditu antzekotasunak Jupiterrekin eta Europa iparraldeko Thorrekin, eta lurrarekin eta azpimunduarekin lotu ohi da. La leyenda cuenta que de la uni√≥n de este y una princesa escocesa huida en Mundaka, naci√≥ Jaun Zuria, el primer se√Īor m√≠tico de Bizkaia.Kondairaren arabera, Sugar eta Mundakara ihes egin zuen printzesa eskoziar baten hartu-emanetiksortu zen Jaun Zuria, Bizkaiko lehenengo jaun mitikoa. Los habitantes vascos cre√≠an que auguraba tormentas y que viv√≠a en Muragain comiendo ganado y en la Pe√Īa de Ordu√Īa ingiriendo personas.Euskaldunek uste zuten ekaitzak ekartzen zituela, eta Muragainen bizi zela, abereak jaten, eta Urdu√Īako gainean, gizakiak irensten. Oficialmente vive en Agamunda y Atarreta.Ofizialki, Agamenduan eta Atarretan bizi da.

#3

Mikelatz

Mikelatz seres mitológicos Euskadi

Es uno de los hijos de Mari y Sugaar; el m√°s perverso y da√Īino.Mari eta Sugaaren semeetako bat da; bietan zitalena. En la antiguedad se cre√≠a que Mikelatz era el responsable de enviar la tormenta y la piedra sobre la costa vasca.Antzina, Mikelatzek euskal kostaldera ekaitzak eta harria bidatzen zituela uste zuten. Los expertos apuntan a que tiene influencias vikingas porque, tanto visual como simb√≥licamente, comparte muchas cosas con el dios n√≥rdico Thor.Adituen arabera, eragin bikingoak dituen pertsonaia da; izan ere, Europa iparraldeko Thor jainkoaren hainbat ezaugarri ditu, itxuran nahiz sinbolikoki. Tambi√©n se le suele confundir con el propio Sugaar y con Hodei, el m√°ximo exponente del rayo y la tormenta que acechaba a los agricultores.Sugaarekin eta Hodeirekin ere nahastu ohi da, eta nekazariak mehatxatzeko tximista eta ekaitzak ekartzen dituen izaki nagusia da.

#4

Atarrabi

Atarrabi seres mitológicos Euskadi

Es el otro hijo de Mari y Sugaar, el s√≠mbolo del bien.Mari eta Sugaarren bigarren semea; ongiaren sinboloa. Atarrabi estudi√≥ junto a su hermano en la cueva de Etsai, el Diablo, y a cambio de sus ense√Īanzas, este les pidi√≥ que uno de ellos se quedara.Atarrabik eta anaiak Etsairen leizean ikasi zuten, eta jasotako irakaspenen ordainetan, bietako bat berarekin gera zedin eskatu zien hark. Le toc√≥ a Miketlatz, pero Atarrabi era tan bueno que se sacrific√≥ por √©l.Mikelatzi egokitu zitzaion, baina Atarrabi hain zen ona, anaiagatik sakrifikatu baitzen. Junto al Diablo aprendi√≥ muchas cosas, pero en un momento de descuido conseguir√≠a escapar.Etsairen alboan hainbat gauza ikasi zituen, baina haren deskuidu txiki bat baliatuz, alde egitea lortu zuen. Sin embargo, Etsai logr√≥ atrapar su sombra, que permaneci√≥ en la cueva.Hala eta guztiz ere, Etsaik Atarrabiren itzala harrapatzea lortu zuen, eta leizean atxiki. Atarrabi se hizo cura, y se cuenta que en los momentos de consagraci√≥n su sombra aparec√≠a tras √©l.Atarrabi apaiz egin zen, eta diotenez, kontsakrazioaren unean, itzala atzean agertzen zitzaion. Por eso a√Īos despu√©s le pidi√≥ al sacrist√°n que le matara justo en ese instante, para escapar por fin del Diablo.Hori dela eta, hainbat urteren buruan, une horretantxe hil zezan eskatu zion sakristauari, behin betiko Etsairengandik ihes egin ahal izateko. As√≠ lo hizo, y unas palomas se llevaron su cuerpo.Halaxe egin zuen, eta uso batzuek eraman zuten bere gorpua. Atarrabi est√° asociado con la constelaci√≥n de Escorpio y con la leyenda del fraile Pedro Agerre Axular.Atarrabi Scorpius konstelazioarekin eta Pedro Agerre Axular fraidearen kondairarekin lotuta dago.

#5

Tarttalo

Tartalo seres mitológicos Euskadi

S√≠, hablamos de la versi√≥n del famoso c√≠clope de la mitolog√≠a griega.Bai, greziar mitologiako ziklope famatuaren bertsioaz ari gara. Solo que nuestro Tarttalo tiene ra√≠ces y costumbres asociadas con la naturaleza vasca.Baina gure Tarttalok Euskal Herriko naturarekin lotutako sustraiak eta ohiturak ditu. Hablamos de un pastor gigante y tuerto de gran caracter y muy malvado que se dedicaba a comerse los reba√Īos y las personas cercanas a las monta√Īas.Artzain erraldoi begibakarra da, aiurri txarrekoa eta oso gaiztoa, artaldeak eta mendi inguruan bizi diren gizakiak jaten dituena. Tambi√©n se le conoce como Torto o Anxo, seg√ļn la zona, y las leyendas cuentan que pose√≠a un anillo m√°gico para cazar a sus presas.Torto edo Anxo izenez ere ezagutzen da, lekuaren arabera, eta kondairak dioenez, eraztun magiko bat du bere harrapakinak harrapatzeko. Para encontrarlo hab√≠a que ir a sitios como el monte Erreniega o, especialmente, el monte Saadar.Tarttalo aurkitu nahi izanez gero, Erreniega mendira joan behar da, eta, bereziki, Saadar mendira. All√≠ se encuentra el dolmen Tartaloetxea en su honor.Han dago Tarttaloren omenezko Tartaloetxea trikuharria.

#6

Akerbeltz

Akerbeltz seres mitológicos Euskadi

Deidad para las brujas y terror para los cristianos.Sorginen jainko eta kristauen ikara. Akerbeltz es el macho cabr√≠o negro que Goya retrat√≥ en su famoso cuadro "El akelarre".Akerbeltz Goyak ‚ÄúAkelarrea‚ÄĚ margolan famatuan irudikatutako aker beltza da. Eso s√≠, a diferencia de lo que suced√≠a en el cristianismo, en Euskadi Akerbeltz no estaba asociado a la encarnaci√≥n de Satan√°s o Belceb√ļ.Baina kristautasunean gertatzen zenaz bestera, Euskadin, Akerbeltz ez da lotzen Satanas edo Beeltzebuben pertsonifikazioarekin. Es simplemente un esp√≠ritu que vive en el interior de la tierra y, en ocasiones, un dios que protege a los animales y las casas.Lur barruan bizi den izpiritu bat da, eta, zenbaitetan, animaliak eta etxeak babesten dituen jainkoa. De hecho, no era raro encontrar caser√≠os con una cabra negra para proteger al ganado.Hala, badira abereak babesteko aker beltz batekin babestutako baserriak. Era quien presid√≠a las temidas misas negras a las que acud√≠an las brujas que persigi√≥ la Inquisici√≥n.Inkisizioak jazarritako sorginen meza beltz beldurgarriak gidatzen zituen Akerbeltzek.

#7

Basajaun

Basajaun

¬ŅTrolls, ogros o yetis?Trolak, ogroak ala yetiak? Basajaun en la mitolog√≠a de Euskadi es una compilaci√≥n de diferentes leyendas precrristianas repartidas por el continente europeo.Kristautasunaren aurretik Europan barreiatutako hainbat kondairaren arteko elkarketa da Basajaun. Los antiguos vascos cre√≠an que era el Se√Īor del Bosque, el primer poblador de la zona y quien descubri√≥ la agricultura antes que los humanos.Antzinako euskaldunek uste zuten Basoko Jauna zela, hots, inguruko lehen biztanlea eta nekazaritza gizakiek baino lehen aurkitu zuena. Algunas teor√≠as sugieren que podr√≠a estar inspirado en el primer contacto que tuvieron los hombres de croma√Ī√≥n con los neandertales.Zenbait teoriaren arabera, cromagnonek neandertalekin izandako lehenengo kontaktuan izan dezake oinarria. Basajaun siempre est√° acompa√Īado de su esposa Basandere y, a diferencia de Tarttalo, no posee un caracter agresivo.Basajaunek bere emazte Basandere izaten du beti ondoan, eta Tarttaloz bestera, ez da oldarkorra. Se cuenta que Martin Txiki, quien representa al hombre en la mitolog√≠a vasca, le rob√≥ sus conocimientos para llevarlos al resto de la humanidad.Diotenez, Martin Txikik, zeinak gizona irudikatzen baitu euskal mitologian, Basajauni lapurtu zizkion haren ezagutzak, gizateriari erakusteko.

#8

Laminak

Lamiak

Lamiak son la versi√≥n vasca de las Lamias de la mitolog√≠a griega, las sirenas, ninfas, hadas ‚ÄĒy similar‚ÄĒ que luego se extender√≠a en la antig√ľedad por todo el continente europeo.Laminak greziar mitologiako lamien eta Antzinaroan Europa osoan zabaldutako sirena, ninfa, maitagarri eta antzekoen euskal bertsioa dira. En Euskadi se las representa manteniendo ese perfil de seductora mortal y acechadora de ni√Īos, pero con unas formas propias; cola de pez, pies de pato y garras de ave como manos.Euskadin ere limurtzaile hilgarriak eta haurren zelatariak dira, baina ezaugarri propioak dituzte: arrain-isatsa, ahate-hankak eta hegazti-erpeak, eskuen ordez. Viven en los r√≠os y las fuentes, tienen largos cabellos con los que atraen a sus presas y que peinan con unos peines de oro preciosos.Ibaietan eta iturrietan bizi dira, beren adats luzeekin erakartzen dituzte harrapakinak, eta urrezko orrazi ederrekin orrazten dira.

#9

Urtzi

Urtzi

Vinculado con J√ļpiter y el Thor n√≥rdico.Jupiterrekin eta Europa iparraldeko Thorrekin lotzen da. Urtzi es uno de los seres mitol√≥gicos de Euskadi m√°s importantes.Urtzi euskal izaki mitologiko garrantzitsuenetako bat da. Es el dios del cielo y su nombre est√° asociado a los rel√°mpagos, los truenos, el granizo, la lluvia y el resto de temporales.Zeruko jainkoa da, eta bere izena tximista, trumoi, kazkabar, euri eta bestelako ekaitzekin lotuta dago. A √©l le debemos dos d√≠as de la semana (el jueves y el viernes) y, aunque ya estaba en la cultura vasca antes de los romanos, su aparici√≥n fue posterior a la de Mari.Asteko bi egunek daramate haren izena (osteguna eta ostirala), eta euskal kulturan erromatarren aurretik jadanik bazegoen arren, Mariren ondoren agertu zen. Por eso tiene menos presencia en las leyendas.Horregatik, gutxiago ageri da kondairetan. Eso s√≠, es el unico ser que habita en el cielo de nuestra mitolog√≠a, y eso le da un papel especial.Hori bai, gure mitologian zeruan bizi den izaki bakarra da, eta zeregin berezia ematen dio horrek. Se cre√≠a que era la luz celestial y que proteg√≠a a la Tierra de toda amenaza.Antzina, zeruko argia zela sinesten zuten, eta lurra mehatxu orotatik babesten zuela.

#10

Jentilak

Jentilak

Su nombre viene de "gentilis", una palabra que se utilizaba para denominar a las personas no cristianas.‚ÄúGentilis‚ÄĚetik dator izena, kristau ez ziren pertsonak izendatzeko erabiltzen zen hitzetik. Los Jentilak, sin embargo, ya aparecen en leyendas previas a los romanos, cuando tuvieron que huir igualmente a las mona√Īas y las zonas m√°s altas de Euskadi huyendo de los nuevos dioses indoeuropeos.Dena den, erromatarrak baino lehenagoko kondairetan jadanik agertzen dira jentilak. Horien arabera, jentilek mendietara eta Euskadiko lekurik garaienetara alde egin behar izan zuten, jainko indoeuropar berrietatik ihesi. La cuesti√≥n es que siempre se les ha representado como figuras con fuerza sobrehumana que lanzaban grandes piedras desde muy lejos.Kondaira horietan, harritzarrak urrutira jaurtitzen zituzten izaki indartsu gisa irudikatu izan dira. Ellos habr√≠an sido los constructores de d√≥lmenes y cromlechs, manteni√©ndose al margen de la sociedad por su condici√≥n de paganos.Diotenez, jentilek eraiki zituzten trikuharriak eta harrespilak, eta gizartetik bereiz bizi ziren, paganoak zirelako. Adem√°s, se cree que el √ļltimo superviviente de ellos se convirti√≥ al cristianismo convirti√©ndose en el Olentzero.Horrez gain, uste da azken jentila kristau bihurtu zela; Olentzero, hain zuzen.

Ikusten duzu zer mitologia berezia dugun; hamaika eleberri, filma eta abesti egiteko aproposa. Euskadiko izaki mitologikoak zaindu eta babestu beharreko altxorra dira.

Guuken hzure mugikorrerako konexiorik onena eta laguntzarik onena eskaintzen dizugu, horiek bezalako istorio liluragarriak ezagutzen jarrai dezazun.

Erlazionatutako berriak